KHOẢNG CÁCH KỸ NĂNG – "LỖ HỔNG" ĐANG BÀO MÒN NĂNG LỰC CẠNH TRANH CỦA DOANH NGHIỆP

Trong bối cảnh kinh tế biến động không ngừng và công nghệ phát triển với tốc độ chóng mặt, khoảng cách giữa kỹ năng nhân viên đang có và kỹ năng doanh nghiệp cần – hay còn gọi là Skill Gap – đã trở thành một trong những thách thức cấp bách nhất đối với các tổ chức trên toàn cầu. Không chỉ là câu chuyện của riêng phòng Nhân sự hay L&D, khoảng cách kỹ năng tác động trực tiếp đến lợi nhuận, năng suất, khả năng đổi mới sáng tạo và chiến lược giữ chân nhân tài. 

Các nghiên cứu khoa học trong thập kỷ qua đã liên tục chỉ ra mối quan hệ chặt chẽ giữa khoảng cách kỹ năng và hiệu suất tổ chức. Bài viết này tổng hợp những phát hiện từ các công trình nghiên cứu uy tín, cung cấp một bức tranh toàn cảnh về nguyên nhân, hậu quả và các yếu tố tác động xung quanh vấn đề này. 

1. Khoảng cách kỹ năng là gì và vì sao nó xuất hiện? 

Khoảng cách kỹ năng (Skill gap) được định nghĩa là sự khác biệt giữa năng lực hiện tại của người lao động và những yêu cầu kỹ năng cần thiết để thực hiện công việc một cách hiệu quả trong bối cảnh thị trường lao động và công nghệ luôn thay đổi. 

Nguyên nhân của khoảng cách kỹ năng rất đa dạng. Trước hết, sự thay đổi công nghệ diễn ra quá nhanh, đặc biệt trong lĩnh vực tự động hóa, trí tuệ nhân tạo và chuyển đổi số, khiến nhiều kỹ năng truyền thống trở nên lỗi thời trong khi các kỹ năng mới chưa kịp được hình thành. Thứ hai, hệ thống giáo dục và đào tạo nghề ở nhiều quốc gia chưa bắt kịp nhu cầu thực tế của doanh nghiệp, tạo ra sự lệch pha giữa đầu ra đào tạo và yêu cầu tuyển dụng. Thứ ba, nhân khẩu học cũng đóng vai trò quan trọng, khi lực lượng lao động già hóa ở các nền kinh tế phát triển trong khi lực lượng lao động trẻ tại các thị trường mới nổi lại thiếu kinh nghiệm và kỹ năng chuyên môn cần thiết. 

Xác định đúng khoảng cách kĩ năng giúp tăng năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp

2. Tác động của khoảng cách kỹ năng đến hiệu suất doanh nghiệp

• Tác động trực tiếp đến hiệu suất cấp độ tổ chức: 

  
  

Nghiên cứu của McGuinness & Ortiz (2016) đã chỉ ra rằng khoảng cách kỹ năng có tác động tiêu cực đáng kể đến hiệu suất cấp độ doanh nghiệp, thu nhập của người lao động và lộ trình thăng tiến. Sử dụng dữ liệu khảo sát doanh nghiệp quy mô lớn từ nhiều ngành, các tác giả phát hiện rằng tình trạng thiếu hụt kỹ năng làm giảm khả năng vận hành hiệu quả của tổ chức, đặc biệt ở khâu sản xuất và cung ứng dịch vụ. 

Một nghiên cứu thực nghiệm khác được tiến hành trên 211 doanh nghiệp Mỹ có từ 50 nhân viên trở lên (2017) đã cung cấp bằng chứng định lượng về mối quan hệ giữa tình trạng thiếu hụt kỹ năng và hiệu suất doanh nghiệp. Phát hiện cho thấy: khoảng cách kỹ năng có tác động tiêu cực mạnh mẽ đến hiệu suất, nhưng tác động này được giảm thiểu đáng kể ở các doanh nghiệp đã triển khai hệ thống làm việc hiệu suất cao (high-performance work systems). Điều này hàm ý rằng các doanh nghiệp có hệ thống quản lý và tổ chức công việc linh hoạt, hợp lý sẽ ít bị tổn thương hơn trước tình trạng thiếu hụt kỹ năng. 

Nghiên cứu được công bố trên Tạp chí của Hiệp hội Khoa học Xã hội và Quản lý Nigérie (2019) cũng xác nhận rằng thiếu hụt kỹ năng tác động trực tiếp và mạnh mẽ đến hiệu suất doanh nghiệp, đồng thời nhấn mạnh tầm quan trọng của việc phát triển kỹ năng như một chiến lược trọng tâm để cải thiện năng suất và tăng trưởng bền vững. 

• Suy giảm năng suất và gia tăng chi phí:

Báo cáo của OECD (2024) mang tên "Do skill gaps influence firm performance?" đã phân tích sâu về cơ chế tác động của khoảng cách kỹ năng đến hiệu suất doanh nghiệp. Kết quả chỉ ra rằng khoảng cách kỹ năng làm suy giảm năng suất lao động, cản trở khả năng đổi mới sáng tạo và gia tăng chi phí vận hành. Cụ thể, doanh nghiệp phải đối mặt với chi phí lao động cao hơn do phải thuê lao động có trình độ cao hơn để bù đắp, hoặc chi phí đào tạo thường xuyên để nâng cao tay nghề cho nhân viên hiện tại. Ngoài ra, những doanh nghiệp thiếu hụt kỹ năng còn gặp khó khăn trong việc áp dụng công nghệ mới, từ đó làm chậm quá trình chuyển đổi số và mất lợi thế cạnh tranh so với đối thủ. 

• Hiệu ứng lan tỏa đến khu vực và ngành liên quan:

Một phát hiện đáng chú ý khác đến từ nghiên cứu của Morris, Vanino & Corradini (2020). Các tác giả đã xem xét tác động của khoảng cách kỹ năng và tình trạng thiếu hụt kỹ năng ở cấp độ khu vực đối với năng suất của doanh nghiệp. Kết quả cho thấy: khoảng cách kỹ năng không chỉ ảnh hưởng đến năng suất của từng doanh nghiệp mà còn tạo ra hiệu ứng lan tỏa tiêu cực đến các ngành liên quan và khu vực lân cận. Trong bối cảnh nền kinh tế ngày càng liên kết và phụ thuộc lẫn nhau, một khu vực thiếu hụt kỹ năng có thể kéo theo sự suy giảm của toàn bộ chuỗi giá trị, làm giảm khả năng thu hút đầu tư và phát triển bền vững. 

• Ảnh hưởng đến tiền lương và động lực làm việc:

Tác động của khoảng cách kỹ năng đến thu nhập cũng là một chủ đề được nhiều nhà nghiên cứu quan tâm. Gebremeskel, Simuchimba & Mulenga (2019) trong nghiên cứu về các doanh nghiệp tại Zambia đã phát hiện rằng khoảng cách kỹ năng có liên quan đến mức lương trung bình thấp hơn. Điều này không chỉ ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống của người lao động mà còn tạo ra vòng luẩn quẩn: người lao động có thu nhập thấp, không có điều kiện đầu tư vào học tập nâng cao kỹ năng, trong khi doanh nghiệc vì lợi nhuận trước mắt cũng ngần ngại đầu tư đào tạo. Kết quả là cả hai bên cùng chịu thiệt thòi, khoảng cách kỹ năng ngày càng mở rộng. 

Ngược lại, nghiên cứu cũng chỉ ra rằng các doanh nghiệp đầu tư vào chiến lược phát triển kỹ năng có khả năng cải thiện kết quả tiền lương và tạo ra động lực làm việc tích cực hơn cho nhân viên. Khi nhân viên cảm nhận được sự hỗ trợ trong phát triển sự nghiệp, họ gắn bó lâu dài hơn, nỗ lực hơn và đóng góp hiệu quả hơn vào thành công chung của tổ chức. 

Khoảng cách kỹ năng không chỉ ảnh hưởng đến từng nhân viên mà còn làm suy giảm hiệu suất của toàn bộ tổ chức

3. Đổi mới sáng tạo và khoảng cách kỹ năng

Ngoài các tác động đến hiệu suất và năng suất, khoảng cách kỹ năng còn ảnh hưởng sâu sắc đến khả năng đổi mới sáng tạo của doanh nghiệp. Nghiên cứu của Gebremeskel, Simuchimba & Mulenga (2019) chỉ ra rằng lực lượng lao động có kỹ năng đóng vai trò cực kỳ quan trọng trong việc thúc đẩy đổi mới và khả năng cạnh tranh dài hạn. Các doanh nghiệp có tỷ lệ lao động có kỹ năng cao thường có nhiều sáng kiến cải tiến quy trình, sản phẩm và dịch vụ hơn.

Điều này đặc biệt đúng trong các ngành công nghiệp tri thức và công nghệ cao. Thiếu hụt kỹ năng không chỉ làm chậm quá trình nghiên cứu và phát triển mà còn hạn chế khả năng tiếp nhận và thích ứng với công nghệ mới – yếu tố sống còn trong kỷ nguyên số.

4. Khoảng cách kỹ năng ở các nhóm lao động khác nhau

Một khía cạnh quan trọng khác của khoảng cách kỹ năng là sự bất bình đẳng trong phân phối kỹ năng giữa các nhóm lao động khác nhau. Các nghiên cứu chỉ ra rằng lao động có trình độ học vấn thấp, lao động lớn tuổi và lao động ở khu vực nông thôn thường đối mặt với khoảng cách kỹ năng sâu rộng hơn. Điều này tạo ra một rào cản lớn đối với khả năng tiếp cận việc làm và cơ hội thăng tiến, góp phần gia tăng bất bình đẳng xã hội.

Đối với doanh nghiệp, điều này có nghĩa là chiến lược phát triển kỹ năng cần được thiết kế một cách có chủ đích, không chỉ nhằm nâng cao năng suất mà còn góp phần giải quyết các vấn đề xã hội rộng lớn hơn.

Bất bình đẳng trong phân phối kỹ năng tạo ra rào cản lớn đối với khả năng tiếp cận việc làm và cơ hội thăng tiến giữa các nhóm lao động khác nhau

5. Dịch chuyển lao động và tác động đến cung-cầu kỹ năng

Một nghiên cứu khác có liên quan đến khoảng cách kỹ năng là công trình của Bhorat, Köhler & Stanwix (2024) về tác động của di cư lao động nội địa đối với thị trường lao động. Phát hiện cho thấy lao động nhập cư thường có kỹ năng cao hơn và làm gia tăng áp lực cạnh tranh đối với lao động phổ thông tại địa phương. Điều này có thể làm trầm trọng thêm khoảng cách kỹ năng nếu doanh nghiệp không có chiến lược đào tạo và phát triển đồng bộ cho toàn bộ lực lượng lao động.

Trong bối cảnh thị trường lao động ngày càng toàn cầu hóa và di chuyển, các doanh nghiệp cần có cái nhìn toàn diện về nguồn cung kỹ năng cả bên trong và bên ngoài tổ chức để xây dựng chiến lược nhân sự bền vững.

Kết luận

Khoảng cách kỹ năng không còn là một khái niệm trừu tượng hay một vấn đề chỉ thuộc về tương lai. Nó đã và đang tác động trực tiếp đến hiệu suất, năng suất, chi phí và khả năng cạnh tranh của doanh nghiệp trên toàn thế giới. Các nghiên cứu khoa học được trích dẫn trong bài viết này đã cung cấp bằng chứng thuyết phục về mối quan hệ nhân-quả giữa khoảng cách kỹ năng và các chỉ số hoạt động của tổ chức.

Trong bối cảnh tốc độ thay đổi công nghệ và nhu cầu thị trường ngày càng nhanh chóng, việc chủ động nhận diện, đo lường và thu hẹp khoảng cách kỹ năng trở thành một trong những ưu tiên hàng đầu của bất kỳ doanh nghiệp nào mong muốn duy trì và phát triển bền vững.

Tài liệu tham khảo 

1. Adedeji, O. A., & Oyedele, O. O. (2019). Skills shortage and organizational performance in Nigeria. Journal of the Social Sciences and Management Research Association of Nigeria. 

2. Bhorat, H., Köhler, T., & Stanwix, B. (2024). The impact of internal labour migration on the labour market: Evidence from South Africa. 

3. Gebremeskel, Y., Simuchimba, B., & Mulenga, C. M. (2019). Skills gap, innovation, and firms performance in Zambia. International Journal of Economics and Finance, 11(8), 129. 

4. Malik, A. R., Manroop, L., & Patel, P. C. (2017). An empirical examination of the relationship between skills shortage and firm performance: The role of high-performance work systems. Journal of Management & Organization.

5. McGuinness, S., & Ortiz, L. (2016). Skill gaps in the workplace: Measurement, determinants and impacts. Industrial Relations Journal, 47(3), 253–278. 

6. McGuinness, S., & Ortiz, L. (2016). Examining the determinants and consequences of skill gaps within firms. ESRI Research Bulletin 2016/2/4. Economic and Social Research Institute (ESRI), Dublin. 

7. Morris, D., Vanino, E., & Corradini, C. (2020). The effect of regional skill gaps and skill shortages on firm productivity. Environment and Planning A: Economy and Space, 52(5), 933–952.

8. OECD (2024). Understanding skill gaps in firms: Results of the PIAAC Employer Module. OECD Skills Studies, OECD Publishing, Paris.